Nga Christopher S. Hyland*
Çdo komb arrin, herë pas here, në një prag ku duhet të zgjedhë mes dy përkufizimeve të vetvetes – njëri i hapur dhe tjetri i mbyllur, njëri i sigurt në vetvete dhe tjetri i frikësuar – dhe Shqipëria, një vend i vogël që unë e kam mbështetur për pjesën më të madhe të jetës sime, ndodhet pikërisht në një prag të tillë këtë javë. Shkaku është bregdeti i Zvërnecit, ku një protestë kundër sjelljes së një kompanie private sigurie, si dhe kundër pyetjeve pa përgjigje mbi një lagunë të brishtë dhe pronësinë e tokës në jug, është shndërruar në diçka më të madhe: në një garë për të përcaktuar se çfarë lloj vendi synon të bëhet Shqipëria. Mes zërave legjitimë është shfaqur edhe një slogan – “Shqipëria e shqiptarëve, jo e tradhtarëve” – i paraqitur si patriotizëm. Duke qenë se kam punuar për tri dekada mbi çështjet shqiptare dhe kosovare, si dhe për kauzën e mirëkuptimit ndërfetar në rajon, do të doja të sugjeroja me respekt se kjo frazë nuk i përket asnjë tradite shqiptare që ia vlen të ruhet.
Origjina e saj është, në fakt, e huaj dhe e njohur. Është një model i vetëm që e djathta ekstreme europiane e ka ripërdorur për një shekull, duke ndryshuar vetëm emrin në boshllëk: “Deutschland den Deutschen” në Gjermaninë e viteve 1930; “La France aux Français” në retorikën e Frontit Kombëtar francez; “Italia agli italiani”; dhe, menjëherë përtej kufirit jugor të Shqipërisë, “Greqia për grekët”, kredoja e Agimit të Artë. Secila prej tyre paraqitet si përkushtim ndaj atdheut; secila, po të shihet me kujdes, është një pretendim mbi atë se kush duhet të përjashtohet prej tij. Pjesa e dytë e sloganit – “jo e tradhtarëve” – vjen më afër shtëpisë, nga motoja e kohës së luftës e Ballit Kombëtar; dhe një komb ka të drejtë të jetë i kujdesshëm kur sloganet e tij trashëgohen nga kapitulli më shkatërrimtar i shekullit të njëzetë. Këto janë, në fund të fundit, patologjitë që lulëzojnë sa herë identiteti reduktohet në ideologji.
Shqipëria, nga të gjitha kombet, ka arsye ta dijë se ku të çon ky përkufizim i mbyllur, sepse ajo tashmë e ka përjetuar. Nga viti 1944 deri në vitin 1990 “Shqipëria për shqiptarët” nuk ishte slogan, por sistem – kufij të mbyllur, vetë-mjaftueshmëri e detyruar, bindja se një popull është më i sigurt kur mbetet i vetëm – dhe në fund prodhoi vetëm varfëri dhe largim. Kur sistemi u rrëzua, afërsisht një e treta e popullsisë emigroi brenda një dekade të vetme, aq sa sot më shumë shqiptarë jetojnë jashtë kufijve të vendit sesa brenda tyre. Kjo diasporë – në Athinë e Selanik, në Romë, Milano, Mynih, Gjenevë, Londër dhe në të gjithë Shtetet e Bashkuara – nuk është një fatkeqësi për t’u vajtuar, por një nga themelet më të qëndrueshme të ekonomisë kombëtare, dhe ekziston pikërisht sepse shoqëri të tjera i pritën shqiptarët si pakica të mirëpritura. Një qytetar që thërret përjashtim në Tiranë mund të mendojë me sinqeritet se çfarë do të nënkuptonte i njëjti parim për kushëririn e tij në Athinë. Të parët që vuajnë nga ideja “një komb vetëm për të vetët” rrallëherë janë të huajt brenda vendit; zakonisht janë vetë njerëzit e atij vendi që jetojnë kudo tjetër.
Ekziston një trashëgimi më e mirë, dhe ajo është e kundërta e gjakut. Është Besa – fjala shqiptare e nderit, detyrimi që e lidh mikpritësin të mbrojë këdo që ka hyrë në shtëpinë e tij – dhe dëshmia më e ndritur e saj është fakt historik, jo legjendë. Kur Lufta e Dytë Botërore i çoi hebrenjtë e Europës drejt kampeve, Shqipëria u bë një nga të paktat vende të pushtuara që e përfundoi luftën me më shumë hebrenj brenda kufijve të saj sesa kishte në fillim. Në Krujë, një djalë shtatëmbëdhjetëvjeçar me emrin Refik Veseli i bindi prindërit e tij, Veselin dhe Fatimen, të fshehnin familjen e fotografit Moshe Mandil; emri i tij sot gjendet mes “Të Drejtëve të Kombeve” në Yad Vashem, dhe ai ishte vetëm një nga shumë të tillë. Ky është shpirti i një vendi ku, për shekuj, myslimanë dhe të krishterë kanë jetuar si fqinjë dhe e kanë trajtuar mikpritjen jo si dobësi të besimit, por si shprehjen më të plotë të tij – një bindje e rrënjosur në dinjitetin shpirtëror të çdo njeriu. (Duhet thënë qartë, dhe pastaj lënë mënjanë, se imazhet antisemitike që po qarkullojnë së fundmi online për projektin e Zvërnecit – ku bregdeti jugor mbështillet në mënyrë groteske me flamurin izraelit sepse një nga investitorët amerikanë është hebre – janë një fyerje e vogël pikërisht ndaj kësaj historie dhe nuk meritojnë më shumë vëmendje sesa aq sa kërkon vetë përmendja e tyre.) Kjo trashëgimi, dhe jo aritmetika etnike, është ajo që ia vlen të mbrohet.
Sa u përket fakteve, saktësia është detyrim, sepse saktësia është viktima e parë sa herë një slogan merr komandën. Më tridhjetë maj, roje private të maskuara tërhoqën zvarrë dhe rrahën një protestues pranë zonës së rrethuar te laguna e Nartës, dhe shqiptarët kishin të drejtë të tronditeshin. Megjithatë, ajo që pasoi meriton vëmendje më të madhe. Brenda një dite të vetme, Policia e Shtetit korrigjoi versionin e saj fillestar; drejtori rajonal i policisë në Vlorë u shkarkua; një roje u arrestua; dhe zhvilluesi i projektit kërkoi falje publikisht dhe ndërpreu kontratën me kompaninë e sigurisë. Në ditët që pasuan, licencat e dy kompanive private të sigurisë u revokuan, u hapën procedime penale dhe Prokuroria e Posaçme Kundër Korrupsionit nisi të shqyrtojë mënyrën se si u ndryshua statusi i mbrojtur i peizazhit Vjosë–Nartë. Shteti shqiptar dhe kryeministri Rama meritojnë të vlerësohen, e jo të dënohen, për një korrigjim kaq të shpejtë dhe publik – sepse pikërisht ky është refleksi kushtetues, nënshtrimi i forcës ndaj ligjit, që kërkon anëtarësimi në Bashkimin Europian dhe që Shqipëria po tregon gradualisht se e ka fituar.
Po të shihet pa shtrembërime, vetë investimi nuk është një fatkeqësi, por një mundësi, dhe ai i përgjigjet nevojës më të thellë të Shqipërisë. Plaga më e madhe e vendit nuk ka qenë kurrë kapitali i huaj; ka qenë emigracioni, humbja e vazhdueshme e të rinjve të saj. Një komb i mban bijtë dhe bijat e veta jo duke vulosur kufijtë, por duke ndërtuar në shtëpi punën dhe të ardhmen për të cilat ata sot kalojnë detin. Një investim i madh turistik në Rivierë – i financuar nga partnerë amerikanë dhe kapital arab nga Gjiri, ku investitorët nga Katari zënë një vend të rëndësishëm – premton ndërtim, punësim, infrastrukturë dhe një vend të merituar për Shqipërinë në ekonominë legjitime globale. Pyetje të ndershme mbeten ende, dhe ato duhet të marrin përgjigje në mënyrë të hapur: ekologjia e një bregdeti delikat, transparenca e mënyrës si u transferua pronësia e tokës dhe të drejtat e pronat e familjeve të minoritetit grek në jug. Këto janë çështje që duhet të zgjidhen nën ligj, nga një shtet i sigurt në vetvete dhe kushtetues – jo raste për teori konspirative dhe as pretekste për gramatikën e importuar të përjashtimit.
Ajo që po lind në këtë cep të Ballkanit, për ata që duan ta shohin, është diçka më shpresëdhënëse sesa një grindje për një vijë bregdetare. Është mundësia e një Shqipërie që e përfundon rrugëtimin e saj drejt Bashkimit Europian; që zë vendin e vet, bashkë me Kosovën dhe fqinjët e saj, në një Bashkësi Ballkanike të ndërtuar mbi demokracinë kushtetuese, pluralizmin fetar dhe pajtimin; dhe që i ofron botës një shoqëri me shumicë myslimane në paqe me miqtë e saj hebrenj dhe fqinjët e saj të krishterë – një qëndrim që plotëson, madje zgjeron, frymën e Marrëveshjeve të Abrahamit. Një Shqipëri e tillë nuk ka nevojë për një slogan të huazuar, sepse tashmë zotëron një fjalë më të mirë të vetën. Le t’i mbajnë gjykatat përgjegjës fajtorët; le t’i ndjekin prokurorët çdo pyetje mjedisore dhe ligjore kudo që ajo çon me ndershmëri; le të përmbushë zhvilluesi standardin më të lartë të transparencës dhe kujdesit; dhe le të ngrihet vetë sistemi ligjor, me vendosmëri të matur dhe besnikëri të qetë ndaj procesit të rregullt ligjor, në lartësinë e plotë të këtij momenti. Asgjë nga këto nuk kërkon një kokë turku dhe as nuk kërkon frikë. Shqipëria që kam pasur nderin të mbështes është Shqipëria e Besës dhe e qartësisë morale – vendi që strehoi të huajin kur pjesa më e madhe e Europës e dorëzoi atë, dhe fati i të cilit nuk ndodhet pas kufijve të mbyllur, por në pragun e hapur të Europës. Ajo e ka mbajtur fjalën edhe më parë. Mund ta mbajë sërish tani.
* Christopher S. Hyland është një këshilltar veteran diplomatik i specializuar në çështjet ballkanike, dinamikat politike iraniane, tranzicionet demokratike dhe dialogun ndërfetar. I diplomuar në Edmund A. Walsh School of Foreign Service të Georgetown University, ai shërbeu si Zëvendësdrejtor Kombëtar Politik për Konstituencat Etnike në fushatën presidenciale të Bill Clinton, ku organizoi koalicione mes shumë komuniteteve etnike minoritare dhe diasporike. Ai ishte iniciatori ose drejtuesi i njëmbëdhjetë Konferencave të Tranzicionit Presidencial Clinton, përfshirë mbledhjet e para ndonjëherë mbi Europën Lindore, Indian Country dhe Politikën e Përfshirjes. Presidenti Clinton e ka përmendur në autobiografinë e tij “My Life” si një nga njerëzit që hodhi themelet për angazhimin e paprecedentë të Shtëpisë së Bardhë me komunitetet etnike. Aktualisht ai shërben si i Dërguar Special për Amerikën e Veriut dhe Europën i Kryegjyshatës Botërore Bektashiane, një institucion transnacional sufi-shiit me seli në Tiranë. Ai është fitues i Çmimit Gandhi për Paqen për kontributet në dialogun ndërfetar dhe angazhimin demokratik. Mban doktorata nderi nga Kyiv National Economic University në Ukrainë, Notre Dame University në Liban dhe një doktoratë ekuivalente nderi nga UBT në Kosovë. Ai është Kalorës i Skënderbeut në Shqipëri dhe anëtar i Urdhrit “Dr. Ibrahim Rugova” në Kosovë. Gazeta Irish Voice e ka përshkruar si “Heroin e Panjohur të Procesit të Paqes në Irlandë”.